Araştırma

Çocuk Servisine Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu Tanısı ile Yatan Hastaların D Vitamini ve B12 Eksikliği Yönünden Araştırılması

10.4274/BTDMJB.galenos.2018.20180604095704

  • Emrah Naiboğlu
  • Sezin Naiboğlu
  • Elif Turan
  • Canan Hasbal Akkuş
  • Sami Hatipoğlu

Gönderim Tarihi: 04.06.2018 Kabul Tarihi: 24.06.2018 Med J Bakirkoy 2019;15(4):339-344

Amaç:

D vitamini eksikliğinin kas-iskelet sistemi, immün sistem ve daha birçok mekanizma ile, B12 vitamini eksikliğinin ise özellikle nörokognitif fonksiyonlar olmak üzere yine çeşitli mekanizmalarla farklı hastalıklar üzerine önemli etkileri olduğu bilinmektedir. Bu sebeple hızlı gelişim dönemi olan çocuklarda bu vitamin düzeylerinin istenilen sınırlar içerisinde olması gerekmektedir. Çalışmamızdaki amacımız, alt solunum yolu enfeksiyonu tanısı ile hastanede yatan 1 ay-14 yaş arası çocuklarda D vitamini ve B12 vitamin düzeylerini araştırmaktır.

Yöntemler:

Bu çalışmaya Ocak 2018-Nisan 2018 tarihleri arasında Bahçelievler Devlet Hastanesi’nde Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Servisi’nde alt solunum yolu enfeksiyonu tanısı ile izlenen toplam 103 hasta alındı. Kronik veya herhangi bir sistemik hastalığı olmayan 1ay-14 yaş arasındaki 103 çocukla yapılan çalışmada olguların serum 25 (OH)D vitamin ve vitamin B12 değerleri bakılmış olan hastalar, retrospektif olarak değerlendirildi.

Bulgular:

Çalışma Ocak 2018 ile Nisan 2018 tarihleri arasında Bahçelievler Devlet Hastanesi Çocuk Kliniği’nde %38,8’i (n=40) kız, %61,2’si (n=63) erkek olmak üzere toplam 103 çocuk ile yapılmıştır. D vitamini ölçümlerinde ortalama 23,9±13,7 ng/mL dir. Çocukların %2,9’unun D vitamini ağır düzeyde eksikken, %13,6’sının eksik, %32,0’ının yetersiz düzeyde olduğu görülmüştür. Çocukların B12 vitamini ölçümleri ortalaması 301,7±153,8 pg/mL’dir. Çocukların %51,5’inin B12 vitamini düzeyi olması gereken değerin altında bulundu. Ayrıca çocuklarda D vitamini eksikliği varlığına göre B12 vitamini düzeyleri istatistiksel olarak anlamlı birliktelik görülmemiştir.

Sonuç:

İmmünmodülatör etkileri de olduğu bilenen 25 (OH)D vitamini düzeyi düşüklüğü, enfeksiyon hastalıkları sebebiyle servise yatan hastalarda risk faktörü olabileceğinden, serum 25 (OH)D vitamin düzeyinin ölçülüp düşüklük saptanan hastalarda D vitamini replasmanı verilmesi göz önünde bulundurulmalıdır. Vitamin B12 eksikliği ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde hala azımsanmayacak kadar yüksek seviyelerdedir. D vitamini eksikliği ile B12 vitamini düzeyi eksikliğinin istatistiksel olarak birliktelik görülmemesi, primer alım kaynağı farklılığından (güneş ışını ve beslenme) kaynaklandığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: 25 (OH)D vitamini, vitamin B12, pnömoni, çocuk

GİRİŞ

D vitamini ve B12 vitaminlerinin eksiklikleri ve bu vitaminlerin yol açtığı sağlık sorunları son yıllarda sık araştırılan konular arasındadır. Güneş ile temasın azalması D vitamini eksiklik/yetersizliğine, özellikle çocukluk çağında dengesiz ve yetersiz beslenme B12 eksikliğine neden olabilmektedir (1,2).

Vitamin D’nin kemik metabolizmasındaki rolü iyi bilinmektedir. Vitamin D’nin bir hormon olarak önemli immünomodülatör özellikleri de vardır. D vitamini; yağda eriyen vitaminler arasında yer almakta olup aynı zamanda endojen olarak uygun biyolojik ortamda sentezlenebildikleri için hormon ve hormon öncüleri olan bir grup steroldür. En önemli etkisi kalsiyum, fosfor metabolizması ve kemik mineralizasyonu üzerinedir (3,4). Bununla birlikte son yıllarda, D vitamini eksikliği ve yetersizliğinin yaygın kanserler, kardiyovasküler hastalıklar, metabolik sendrom, enfeksiyöz ve otoimmün hastalıkların dahil olduğu bir çok kronik hastalıkla ilişki içinde olduğu bulunmuştur (5,6). Global sağlık problemi olarak D vitamini eksikliği ve yetersizliğinin, geniş spektrumlu akut ve kronik hastalıklar için bir risk olması muhtemeldir. Yaz aylarında D vitaminin ana kaynağı güneş ışınları temasıyla endojen üretim iken, kış aylarında özellikle yağlı balık tüketimi ile ekzojen alımdır (7).

Aktif 25 (OH)D vitaminin makrofajların ve natural killer hücrelerinin fagositoz aktivitesini artırdığı ve bu nedenle 25 (OH)D vitamini düzeyindeki değişikliklerin immün sistem üzerine etkili olduğu bildirilmiştir (6). 25 (OH)D vitamini eksikliği durumunda daha güçlü Th1 cevabına bağlı olarak pro-enflamatuvar sitokinlerin (interferon-gamma, interlökin-2, tümör nekrozis faktör-alfa) salınımı artar. Lökosit kemotaksisi etkilenerek immün yanıt bozulur ve böylece enfeksiyonlara eğilim artar (8).

B12 vitamini ve folat, metil transferi ve DNA sentezinde görev alan mikronutrientlerdir. Çocuklarda B12 eksikliği sıklıkla alım eksikliği, malabsorbsiyon veya vitamin B12 taşıyıcı proteinlerden birinin konjenital eksikliğine bağlı olmaktadır. Doğadaki diğer B vitaminlerinden farklı olarak, B12 vitamininin bitkisel kaynaklardan sentezi söz konusu değildir, bu nedenle besinler yoluyla özellikle de hayvansal kaynaklı besinlerle alınması gerekir. Karaciğer, böbrek, kas, yumurta, peynir, süt ve deniz ürünleri gibi hayvansal besinler B12 vitamini yönünden zengin kaynaklardır. Bu vitaminlerin eksikliklerinde özellikle hızlı büyüyen ve hücre yenilenmesi hızlı olan dokular etkilenir. Bu nedenle insan organizmasının büyüme ve gelişmesinin en hızlı olduğu çocukluk ve ergenlik çağında bu vitaminlerin eksikliğine bağlı sorunlar daha sık görülmektedir (9).

Çocukluk döneminde nörolojik bulgular yaşa göre belirgin farklılıklar göstermektedir. Nörolojik sistemin gelişim basamaklarına göre o dönemi içerecek şekilde, klinik bulguların ortaya çıkmasına neden olur. Erken infant döneminde kötü beslenme, letarji, hipotoni veya hipertoni, nöbet geçirme, koma görülebilirken, geç infant ve erken çocukluk döneminde (<10 yaş) daha çok gelişmede yavaşlama, letarji, mental gerilik, ensefalopati, nöbet geçirme, spastik parezi (subakut kombine dejenerasyon), ekstrapiramidal bulgular ve nöropati görülebilmektedir. Geç çocukluk ve erken erişkinlik döneminde ise (>10 yaş) hafif derecede gelişme geriliği, mental gerilik, davranış değişiklikleri, ensefalopati, miyelopati (subakut kombine dejenerasyon), nöropati görülen bulgular arasındadır (10).

Ağır olgularda ise duyu kayıpları, paraliziler ve kişilik değişikliklerinin yanı sıra hematolojik değişiklikler gözlenebilir. En önemli hematolojik bulgu anemidir. Hemoglobin değerleri 2-3 g/dL’ye kadar düşebilir. Hastalarda pansitopeniye kadar gidebilen hematolojik bulgular saptanabilmektedir.

Düşük vitamin B12 düzeyi nedeni ile azalmış metiyonin sentaz aktivitesine bağlı olarak nöropatinin geliştiği ve metilmalonil CoA’nın artmasıyla olağan olmayan uzun zincirli yağ asitlerinin oluştuğu, bu yağ asitlerinin glial hücrelerin çoğalmasında azalmaya ve miyelin bütünlüğünde bozulmaya yol açtığı bilinmektedir (11,12). Sonuç olarak nörokognitif bozukluklara yol açan B12 vitamin eksikliği, özellikle beyindeki gri madde gelişiminin en hızlı olduğu çocukluk ve ergenlik döneminde klinikte non-spesifik yakınmalarla karşımıza çıkabilmektedir (13,14).

Bu çalışmada alt solunum yolu enfeksiyonu nedeni ile hastaneye yatırılan hastalarda, sıklıkla klinik bulgu vermeyen ve gözden kaçabilen D vitamini ve B12 vitamin düzeylerinin araştırılması ve vitamin eksikliklerinin birbiri ile olan ilişkisi değerlendirilmiştir.


YÖNTEM

Bu çalışmaya Ocak 2018-Nisan 2018 tarihleri arasında Bahçelievler Devlet Hastanesi’nde Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları servisinde pnömoni tanısı ile izlenen toplam 103 hasta alındı.

Kronik hastalığı olmayan, 0-12 ay arasında, D vitamini profilaksisi düzenli almış veya almaya devam eden, 1 ay-14 yaş arasındaki çocuklar çalışmaya alınmıştır. Çalışmada olguların serum 25 (OH)D vitamin ve vit B12 değerleri bakılmış olan hastalar, retrospektif olarak değerlendirildi.

Serum 25 (OH)D vitamin değeri 20 ng/mL’nin üstünde olan olgular normal, 10-20 ng/mL arasındaki olgular 25 (OH)D vitamini yetersizliği, 5-10 ng/dL arası olan olgular eksiklik, 5 ng/dL ve altı sonuçlananlar ağır eksiklik olarak kabul edildi.

Çalışmamızda B12 vitamini sınır değeri 291 pg/mL kabul edildi ve 291 pg/mL’nin altındaki değerler B12 eksikliği olarak dikkate alındı.

Hastaları yaşlarına göre 2 yaş altı, 2-6 yaş ve 6 yaş üzeri olarak üç gruba ayırıp plazma D vitamini ve vitamin B12 değerleri amacıyla kan alındı. Bulunan sonuçlar hasta yaş grupları ve cinsiyetleri ile karşılaştırıldı. Ayrıca her iki vitamin eksikliği olan çocukların birbiri ile olan ilişkisi değerlendirildi.

Alt solunum yolu enfeksiyonu dışında sistemik hastalığı olanlar, ek kronik hastalığı olanlar ve son üç aydır 25 (OH)D vitamini ve B12 replasman tedavisi alanlar çalışma dışı bırakıldı.


BULGULAR

Çalışma Ocak 2018 ile Nisan 2018 tarihleri arasında Bahçelievler Devlet Hastanesi Çocuk Kliniği’nde %38,8’i (n=40) kız, %61,2’si (n=63) erkek olmak üzere toplam 103 çocuk ile yapılmıştır. Çocukların %75,7’si (n=78) 2 yaş ve altında iken, %14,6’sı (n=15) 2-6 yaş aralığında ve %9,7’si (n=10) 6 yaşın üzerindedir (Tablo 1).

Çocukların B12 vitamini ölçümleri 58 ile 700 arasında değişmekte olup, B12 vitamini ölçümleri ortalaması 301,7±153,8 pg/mL’dir. Çocukların %51,5’inin (n=53) B12 vitamini düzeyi düşük saptanırken, %48,5’inin (n=50) normal düzeyde olduğu görüldü.

D vitamini ölçümleri ise 0,3 ile 72 arasında değişmekte olup, ortalama 23,9±13,7’dir. Çocukların %2,9’unun (n=3) D vitamini ağır düzeyde eksik iken, %13,6’sının (n=14) eksik, %32,0’sinin (n=33) yetersiz düzeyde ve %51,5’inin (n=53) normal düzeyde olduğu görülmüştür (Tablo 2).

Çocukların yaşlarına göre B12 vitamini düzeylerinin görülme oranları istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir.

Çocukların yaşlarına göre D vitamini düzeyleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermektedir. İki yaş ve altında olan çocukların D vitamini düzeylerinin normal, 2-6 yaş aralığındaki çocukların D vitamini düzeylerinin yetersiz, 6 yaşın üzerindeki çocukların D vitamini düzeylerinin ise eksik olma oranı anlamlı düzeyde yüksektir (Tablo 3).

Yaşlara göre D vitamini düzeylerine bakıldığında; 2 yaşından sonra D vitamini yetersizliği %28,2’den %60’a çıktığı, 6 yaşından sonra ise %60 oranında D vitamini eksikliği geliştiğini görmekteyiz (Şekil 1).

D vitamini eksikliği olan çocukların %60,0’ının (n=30) B12 vitamini düzeyi düşükken, %40,0’ının (n=20) B12 vitamini düzeyi normaldir. Çocuklarda D vitamini eksikliği varlığına göre B12 vitamini düzeyleri istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (Tablo 4).


TARTIŞMA

D vitamini ve B12 eksikliği özellikle gereksinimin arttığı gelişme çağında çocuklarda ciddi eksikliğe neden olarak çok farklı klinik tablolar ile karşımıza çıkabilmektedir. Son yıllarda yapılan çalışmalarda özellikle 25 (OH)D vitamini eksikliğinin tüberküloz, otitis media, üst solunum yolu enfeksiyonları ve influenza enfeksiyonu için risk oluşturduğu bildirilmiştir (15,16).

Çalışmamızda pnömoni tanılı çocuklarda D vitamini açısından yüksek oranda eksiklik/yetersizlik olduğunu özellikle 6 yaş üzerinde D vitamininin diğer yaş gruplarına göre ağır eksik/eksikliği olduğunu saptadık. Bu durumun yaşamın ilk 2 yılından sonra D vitamini replasmanının kesilmesi ile ilişkilendirdik. Ayrıca vitamin B12 eksikliği açısından da çocukların risk altında olduğunu ve belirgin yakınma olmaksızın bu açıdan değerlendirmeleri gerektiğini gösterdik.

Doğan ve ark. (17) tarafından yapılan bir çalışmada pnömoni tanısı alan ve serum 25 (OH)D vitamini düzeyi düşük olan vakalarda serum CD4 düzeyi ve B lenfosit sayısının düşük olduğu tespit edilmiştir. Tedavi bitiminde serum CD4 düzeyinin arttığı saptanmıştır. Benzer şekilde yapılan bazı çalışmalarda 25 (OH)D vitaminin adjuvan tedavi olarak birçok enfeksiyonun tedavisinde etkin olduğu gösterilmiştir (18,19). Servisimizde yatan alt solunum yolu enfeksiyonu tedavisi alan hastalarda, 25 (OH) D vitamini eksikliğin bu kadar yüksek olması, yardımcı tedavide D vitamini düzeyinin bakılmasını ve eksiklik varsa vitamin replasmanı yapılmasının önemini göstermektedir.

Muhe ve ark. (20), 17 nutrisyonel riketsin pnömoni gelişme riskini arttırdığını göstermişlerdir. Ni Cheallaigh ve ark. (19) 18 respiratuvar enfeksiyon sebebi ile hastaneye yatırılan çocuklarda nutrisyonel rikets insidansının arttığını saptamışlardır. Oren ve ark. (21) tarafından yapılan bir çalışmada olguların yaşları küçüldükçe serum 25 (OH)D vitamini düzeyinin azaldığını tespit etmişlerdir. 25 (OH)D vitamini eksikliği durumunda özellikle kış aylarında invazif pnomokokal enfeksiyonlar, meningokokal enfeksiyonlar, A grubu streptokokal hastalıklar sık görülmektedir. Bu bakterilerin 25 (OH)D vitaminin indüklediği mikrobisidallere duyarlı olduğu gözlenmiştir (22,23).

Onal ve ark.’nın (24) İstanbul ve çevresinde doğum yapan 250 anne ve doğum sonrası ilk 1 aylık term bebeklerini kapsayan araştırmasında, annelerin %81,6’sında, bebeklerin %42’sinde B12 vitamini yetersizliği olduğu gözlenmiştir. Bu çalışmadaki sonuçlar bizim çalışmamızda elde ettiğimiz oranlarla benzerlik göstermektedir.

Ülkemizde yapılan bir diğer çalışmada, yaşları yaş aralığı 6-18 ay arasında değişen B12 vitamin eksikliği bulunan 41 çocuğun yaklaşık %25’inde pansitopeni saptanmış olup, B12 eksikliğinin klinik prezentasyonu açısından ayırıcı tanıda ne kadar önemli olabileceği unutulmamalıdır (25,26).


SONUÇ

25 (OH)D vitamin düzeyi düşüklüğü çocukluk çağı pnömonilerinde bir risk faktörü olabileceğinden alt solunum yolu enfeksiyonu olan vakalarda serum 25 (OH)D vitamin düzeyinin yatış esnasında değerlendirilmesi önemlidir. Aynı şekilde ülkemizde beslenme yetersizliğine bağlı sık görülen B 12 vitamin eksikliği non-spesifik yakınmalar ile kendini gizleyebilmektedir. İlerleyen dönemde nöromotor retardasyona neden olan B12 vitamin eksikliğini gözden kaçırmamak amacıyla özellikle düşük olan olgular saptanmalı ve replasman tedavisi başlanmalıdır.

Etik

Etik Kurul Onayı: Retrospektif çalışma olduğundan dolayı etik kurul onayı alınmamıştır.

Hasta Onayı: Retrospektif olarak değerlendirilmiştir.

Hakem Değerlendirmesi: Editörler kurulu tarafından değerlendirilmiştir.

Yazarlık Katkıları

Konsept: E.N., Dizayn: S.N., Veri Toplama veya İşleme: E.N., C.H.A., Analiz veya Yorumlama: E.T., Literatür Arama: S.H., E.T., Yazan: E.N., S.N.

Çıkar Çatışması: Yazarlar tarafından çıkar çatışması bildirilmemiştir.

Finansal Destek: Yazarlar tarafından finansal destek almadıkları bildirilmiştir.


Resimler

  1. Jaaskelainen T, Knekt P, Marniemi J, Sares-Jaske L, Mannistö S, Heliövaara M, et al. Vitamin D status is associated with sociodemographic factors, lifestyle and metabolic health. Eur J Nutr 2013;52:513-25.
  2. Fayet F, Flood V, Petocz P, Samman S. Avoidance of meat and poultry decreases intakes of omega-3 fatty acids, vitamin B12, selenium and zinc in young women. J Hum Nutr Diet 2014;27 Suppl 2:135-42.
  3. Champe PC, Harvey RA, Ferrier DR. Biyokimya. Çeviri Editörü: Ulukaya E. Lippincott’s Illustrated Reviews Serisinden. 3. Baskı. Nobel Tıp Kitapevleri; 2007.
  4. Bringhurst FR, Demay MB, Krane SM, Kronenberg HM. Bone and Mineral Metabolism in Health and Disease. In: Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL, editors. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 16th edition. New York:MCGraw-Hill Companies; 2005. p. 2238-86.
  5. Holick MF. Vitamin D: a D-lightful health perspective. Nutr Rev 2008;66:182-94.
  6. Hyppönen E, Boucher BJ, Berry DJ, Power C. 25-hydroxyvitamin D, IGF-1, and metabolic syndrom at 45 years of age: a cross-sectional study in the 1958 British Birth Cohort. Diabetes 2008;57:298-305.
  7. Burgaz A, Akesson A, Oster A, Michaëlsson K, Wolk A. Associations of diet, supplement use, and ultraviolet B radiation exposure with vitamin D status in Swedish women during winter. Am J Clin Nutr 2007;86:1399-404.
  8. Holick MF. Vitamin D: Extraskeletal health. Endocrinol Metab Clin North Am 2010;39:381-400.
  9. Holick MF. Chen TC. Vitamin D deficiency: a worldwide problem with health consequnces. Am J Clin Nutr 2008;87:1080S-6S.
  10. Ogier de Baulny H, Gerard M, Saudubray JM, Zittoun J. Remethylation defects: guidelines for clinical diagnosis and treatment. Eur J Pediatr 1998;157 (SuppI 2):577-583.
  11. Shils ME. Vitamin B12 ‘Cobalamin’. In: Shils ME, Olson JA, Shike M, Ross AC, eds. Modern Nutrition in Health and Disease. 9th ed. Philadelphia, Lippincott Williams&Wilkins 1999; 447-1.
  12. Healton EB, Savage DG, Brust JCM, Garrett TJ, Lindenbaum J. Neurologic aspects of cobalamin deficiency. Medicine (Baltimore) 1991;70:229-45.
  13. Giedd JN, Blumenthal J, Jeffries NO, Castellanos FX, Liu H, Zijdenbos A, et al. Brain development during childhood and adolescence: a longitudinal MRI study. Nat Neurosci 1999;2:861-3.
  14. Craik FI, Bialystok E. Cognition through the lifespan: mechanisms of change. Trends Cogn Sci 2006;10:131-8.
  15. Bikle D. Vitamin D: Newly discovered actions require reconsideration of physiologic requirements. Trends Endocrinol Metab 2010;21:375-84.
  16. Edfelt K, Liu PT, Chun R, Fabri M, Schenk M, Wheelwright M, et al. T cell cytokines differently control human monocyte antimicrobial responses by regulating vitamin D metabolism. Proc Natl Acad Sci U S A 2010;107:22593-8.
  17. Doğan M, Erol M, Cesur Y, Yuca SA, Doğan Z. The effect of 25-hydroxy-vitamin D3 on the immunsystem. J Pediatr Endocrinol Metab 2009;22:929-35.
  18. Bouillon R, Carmeliet G, Verlinden L, van Etten E, Verstuyf A, Luderer HF, et al. Vitamin D nad human health: Lessons from vitamin D receptor null mice. Endocr Rev 2008;29:726-76.
  19. Ni Cheallaigh C, Keane J, Lavelle EC, Hope JC, Harris J. Autophagy in the immun response to tuberculosis:clinical perspectives. Clin Exp Immunol 2011;164:291-300.
  20. Muhe L, Lulseged S, Mason KE, Simoes EA. Case-control study of the role of nutritional rickets in the risk of developing pnömonia in Ethiopian children. Lancet 1997;349:1801-4.
  21. Oren Y, Shapira Y, Agmon-Levin N, Kivity S, Zafrir Y, Altman A, et al. Vitamin D insufficiency in a sunny environment: A demographic and seasonal analysis. Isr Med Assoc J 2010;12:751-6.
  22. Davies PD, Brown RC, Woodhead JS. Serum concentrations vitamin D metabolits in untreated tuberculosis. Thorax 1985;40:187-90.
  23. Rehman PK. Subclinic rickets and recurrent infections. J Trop Pediatr 1994;40:58.
  24. Onal H, Adal E, Oner T, Onal Z, Aydın A. Gelişmekte olan ülkelerde önemli bir sorun: annede ve yenidoğanda B12 vitamini eksikliği. Türk Ped Arş 2010;45:242-5.
  25. Bay A, Oner AF, Nalbantoglu O, Demirtas M, Acikgoz M. Megaloblastik anemili 45 olgunun klinik ve hematolojik yönden değerlendirilmesi. Van Tıp Dergisi 2006;13:46-8.
  26. Demir N, Koc A, Üstyol L, Peker E, Abuhandan M. Clinical and neurological findings of severe vitamin B12 deficiency in infancy and importance of early diagnosis and treatment. J Paediatr Child Health 2013;10:820-4.